اَللّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحُجَّهِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَعَلی آبائِهِ فی هذِهِ السّاعَهِ وَفی کُلِّ ساعَهٍ وَلِیّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَلیلاً وَعَیْناً حَتّی تُسْکِنَهُ أَرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فیها طَویلاً.
       
      • کلیات طرح آبکوه

         
        امروزه پدیده فرسودگی بعنوان یکی از چالش های جدی است که بسیاری از شهرهای جهان به ویژه کلانشهر ها را با آن مواجه ساخته است. بافت های فرسوده تلفیقی از فرصت های ویژه بعنوان سرآغاز توسعه درون زا و نیز شرایط بحرانی از نظر ناپایداری کالبدی-اقتصادی، زیست محیطی و ناهنجاری های اجتماعی است که برنامه ریزی برای ایجاد شرایط زیست و فعالیت مطلوب را اجتناب ناپذیر می سازد. همچنین مکانیسم های مواجه با بافت های فرسوده شهری در کشورهای مختلف دنیا بر پایه بستر جغرافیایی، ویژگی های اجتماعی-اقتصادی و حقوقی-مدیریتی آن ها، نمود متفاوتی داشته است.

        کلانشهر مشهد با گستره رو به رشدی از بافت های فرسوده شهری رو به روست که برنامه ریزی و تدابیر متناسب را در طرح های توسعه و عمران شهر بیش از پیش، ضرورت بخشیده است. از این رو، در طرح توسعه و عمران کلانشهر مشهد(1405-1385) شناسایی بافت های فرسوده بعنوان یکی از اسناد مطالعات پایه محیط انسان ساخت مورد بررسی قرار گرفته  است. مطابق این طرح، مساحت محلات در معرض فرسودگی در شهر مشهد حدود 6431 هکتار است. پس از آن، پهنه های متعدد بافت های فرسوده و مسئله دار شهری براساس بافت های فرسوده شهری مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، اصلاحات شهرداری و بازدیدهای میدانی تعیین شده است. در این راستا، بافت آبکوه بعنوان یکی از بافت های فرسوده شهری فاقد میراث شهری شناسایی و معرفی شده است.

        دکتر هادی سعیدی رضوانی در پژوهشی با عنوان «تطور روستاهای دیروز در شهرهای امروز، گونه ای نوپدید از اسکان غیررسمی: مورد قلعه آبکوه مشهد» اظهار کرده است که قلعه آبکوه در گذشته روستایی در حاشیه شهر مشهد بوده است و منشا شکل گیری هسته اولیه آن، احتمالا به حدود سال 1100 هجری شمسی باز می گردد که در حال حاضر، روستاهای متصل به هم سعدآباد و آبکوه مجموعه سکونتگاهی یکپارچه ای معروف به محله قلعه آبکوه را شکل داده اند.

         

         

        2.    پیشینه طرح:

         

        با انجام مطالعات طرح جامع شهر(خازنی) در سال های 49-1346 و تصویب آن درسال 1351 در شورای عالی شهرسازی و معماری ایران ، اراضی بایر پیرامون قلعه در مسیر توسعه قرار گرفت. در سال 62-1361 با اجرای طرح تفصیلی(خازنی) به منظور پیوند قلعه بعنوان محله جدید شهر با محدوده مرکزی شهر مشهد، بافت قدیمی آن به وسیله احداث یک محور ارتباطی از هم گسیخته شد و بافت به دوقسمت شمالی وجنوبی تقسیم گردید. به این ترتیب، تحولی عمده در حاشیه این مسیر اتفاق افتاد و این محور در گذر زمان به یک محور ارتباطی اقتصادی عمده تبدیل شد ولیکن به دلیل عدم اجرای سایر پیشنهادات طرح تفصیلی، دیگر بخش های بافت در شرایط سنتی خود باقی ماند.

        امروزه بافت آبکوه با مساحت حدود 30 هکتار و مطابق با آمار سرشماری سال 85 جمعیتی در حدود 8350 نفر  در مجاورت پهنه های برخوردار و توسعه یافته کلانشهر مشهد(منطقه یک شهرداری) قرار گرفته است که بدلیل فرسودگی کالبدی در بافت، کمبود خدمات رفاهی-اجتماعی(مانند خدمات آموزشی، فضای سبز، ورزشی، فرهنگی...)، فقدان عرصه های همگانی تجهیز شده و تبدیل گشایش های محله به محل پارکینگ خودرو، نفوذ ناپذیری کالبدی و بصری و فقدان مبلمان شهری مناسب برای حرکت و توقف پیاده بعنوان پهنه ای آسیب یافته از نظر کیفیت های زندگی شهری در روند توسعه شهر و تعارض با حوزه های همجوار نمود یافته است.

        3.   طرح نوسازی و بهسازی بافت فرسوده آبکوه:

          3-1-فرایند مطالعات طرح

         

        طرح "نوسازی و بهسازی بافت فرسوده آبکوه" طی قرارداد شماره 130076/89/29 در تاریخ 15/10/1389 از طرف معاونت شهرسازی و معماری شهرداری مشهد به مهندسان مشاور فرنهاد ابلاغ گردید.

        فرایند مطالعات طرح در 8 مرحله تنظیم گردید که در بردارنده مراحل ذیل است:

        1.      بیان چشم‎انداز اولیه و تعیین محدوده‎های مطالعاتی

        2.      تدوین مطالعات پایه در سطوح مطالعاتی طرح

        3.      تدوین سیاستگزاری طرح

        4.      تدوین چارچوب طراحی شهری

        5.      تهیه طرح تفصیلی

        6.       معرفی پروژه ها موضعی و موضوعی

        7.      نحوه و مدیریت اجرا(تحقق پذیری)

        8.      نظارت و بازنگری

        پس از تبیین مسئله اصلی طرح و اهداف کلان اولیه که شامل اعتلای حیات شهری، ظرفیت سازی، تعادل بخشی و ایمنی و امنیت بوده است، دیدگاه ها و تجربه های جهانی و ملی مورد بررسی قرار گرفته است. در این راستا، به رویکردها و شیوه های مختلف اقدام در بافت های فرسوده شهری مانند اعیان سازی(اصالت بخشی)، خودکفایی و خود تنظیمی و طرح تجمیع اشاره شده است. علاوه بر این، تجارب و دستاوردهای اقدام در بافت های فرسوده شهری(اعم از جهانی و ملی) نشان داد که امکان تدوین قوانین مناسب و کارامد، مشارکت ساکنان و استفاده از سرمایه های اجتماعی، هدایت ظرفیت های اقتصادی و بهره مندی از شیوه های تسهیل گری و حمایت از عوامل موثر در جهت برون رفت از بحران گسترش دامنه بافت های فرسوده و تاثیرات آن است.

         

        3-2-رویکرد طرح برای اقدام در بافت آبکوه

         

         

        همزمان با تهیه مطالعات پایه در سه سطح کلان، میانی و خرد در ابعاد مختلف و موثر در توسعه (نظام های حرکت و دسترسی، زیست محیطی، کالبدی، عملکرد و فعالیت، عرصه های همگانی، فضایی- ادراکی)، بازدیدهای میدانی، بررسی دیدگاه ها و خواست های ساکنین (از طریق پرسشنامه و مصاحبه) و تحلیل امکانات و محدودیت های محدوده طرح به منظور تدوین سیاست گذاری و تهیه چارچوب طراحی شهری انجام گردید. در این میان، جلسات و نشست های متعدد  با  مدیران، مسئولین و کارشناسان برگزار شد تا سرانجام رویکرد اقدام در بافت آبکوه با تاکید بر خصوصیات درونی و بیرونی آن و خواست های ساکنین از یک سو و ملاحظات اسناد فرادست و رهنمودهای مدیریت شهری از سوی دیگر بر پایه "بازآفرینی و معاصرسازی"[1] (با تاکید بر حفظ ارزش های بومی و پاسخگویی به نیازهای روز) مورد توافق قرار گرفت. این رویکرد انعطاف پذیر و هم پیوند با مشارکت فعال مردم، سرمایه گذران، نهادهای تصمیم سازی، تصمیم گیری و ساختارهای ناظر مستمر است که با هدف دستیابی به دیدگاه مشترک اقدام براساس نیاز ساکنین، بهره گیری از ساز و کارهایی جهت ترغیب انگیزه مردم و جذب سرمایه گذاران و بیشینه سازی تاثیر آن ها در روند توسعه شهر تعریف گردید.

         

        3-3-چشم انداز و اهداف کلان طرح

         

         

        چشم انداز بافت آبکوه براساس مدل ارگون به شرح ذیل است:  

        «بافت هویتمند و متشخص آبکوه به مثابه بخشی فعال و سرزنده از پیکره شهر است که با برخورداری شرایط زیست و فعالیت مطلوب دارای پیوند عملکردی و کالبدی هم شان با بافت های پیرامون خویش است. نظام دسترسی اندام واره(حفظ مورفولوژی) آبکوه در پیوند با مراکز محله و زیرمحله،واجد جذابیت هایی است که ضمن حرکت پیاده و دسترسی به خدمات روزانه دارای کیفیت های بصری منظر و غنای حسی است. مجتمع های تجاری و واحدهای تجاری خطی واقع در حاشیه محور دستغیب به عنوان راسته های تخصصی فعالیت (مانند بازارهای روز)  و لبه های فعال هستند که با امکان مشارکت محلی و سرمایه گذاران شکل می گیرند سه راه فلسطین بعنوان فضای شهری تجهیز شده، کانون های فرهنگی- فراغتی و مراکز خرید مجاور را به یکدیگر متصل کرده و متضمن رونق اقتصادی و حضورپذیری ساکنین و شهروندان می گردد.»

         

         

        بر مبنای چشم انداز تدقیق شده، اهداف کلان و عملیاتی طرح و متعاقب آن راهبردها و سیاست های برنامه ای تدوین شده است. شکل زیر، اهداف کلان را ر ارتباط با نظام های مختلف و موثر در توسعه نشان می دهد:

        پس از توافق های میان تعاملی انجام شده کارشناسان، مدیران شهری و مردم در خصوص رویکرد اقدام در بافت، اعتبار چشم انداز و اهداف طرح در پاسخ به مسائل و مشکلات محدوده، گزینه های مفهومی ارائه و گزینه بهینه بر اساس شاخص های برنامه ای (میزان جابجایی ساکنین از محدوده، از هم گسیختگی بافت اجتماعی ،هزینه اولیه نوسازی بافت فرسوده ،توجیه پذیری اقتصادی، سهولت اجرای طرح و زمان طرح) و معیارهای طراحی(نفوذ پذیری و قابلیت دسترسی، پیاده مداری، خوانایی، توزیع متناسب عرصه های همگانی(تجمع پذیری)، اختلاط کاربری های متنوع و هم افزا، شخصیت ویژه و منحصر، پیوستگی فضاهای سبز و یکپارچگی) انتخاب شده است. گزینه مورد نظر بر پایه برنامه ریزی کمی طرح، تدقیق شده و متعاقب آن طرح تفصیلی مربوط تهیه گردید.سرانجام کلیات طرح در جلسه کمیسیون ماده پنج مورخ 19/05/1390تصویب گردید.

          

        3-4-برنامه ریزی کمی طرح

         

         

        برآورد جمعیت بافت آبکوه در این طرح مبتنی بر پایه عوامل زیر تعیین شده است:

        -        بیانیه چشم انداز طرح (با تاکید بر نقش عملکردی و ساختار کالبدی آبکوه بعنوان پیکره ای از شهر در عین حفظ خصیصه های محلی واجد ارزش)

        -        پارامترهای جمعیتی طرح تفصیلی مصوب(خازنی)

        -        ملاحظات طرح توسعه و عمران(جامع)مشهد با تاکید بر حفظ کیفیت های فضایی حوزه میانی غربی

        -        امکان ایجاد و تعریض معابر

        -        نقطه نظرات کارشناسی و حوزه های مدیریتی

        مطابق بررسی های فوق و به کارگیری روش های برآورد جمعیت در هر دو سطح برنامه ای(بالا به پایین) و طراحی(پایین به بالا) جمعیت برابر با 3897 نفر پیش بینی شده است.

        میزان کاربری های مورد نیاز و سطوح اختصاص یافته به آن براساس سرانه های مصوب طرح جامع و جمعیت، تعیین شده است.( لازم به ذکر است که با توجه به موقعیت (مکانی) قرار گیری بافت آبکوه در شهر از نظر دسترسی آسان و ارزان به خدمات و خصوصیات جمعیتی-اجتماعی این بافت، کاربری های ورزشی، فرهنگی و درمانی در مقیاس محله برابر با 80 درصد سرانه های پیشنهادی حوزه میانی غربی در این محدوده تامین شده است.)


        3-5-طرح تفصیلی

         

        با توجه به سیاستگذاری طرح و گزینه مفهومی منتخب، جانمایی کاربری ها صورت گرفته است. در الگوی نظام عملکرد و فعالیت، حاشیه محور شهید دستغیب شامل یک راسته ی مختلط تجاری-خدمات رفاهی و سبز فعال با مقیاس غالب ناحیه است که از سه راه فلسطین با حفظ سلسله مراتب فضایی به ستون فقرات اصلی درون محله متصل می شود. لازم به ذکر است که با در نظر گرفتن سیاست های طرح جامع کلانشهر مشهد در حوزه میانی غربی و الگوهای توسعه طرح تفصیلی این حوزه، عملکردهای غالب حاشیه محور دستغیب در مقیاس ناحیه تعریف شده اند تا از افزایش سفر به این حوزه به واسطه فعالیت های جاذب سفر کاسته شود و کیفیت های فضایی آن حفظ گردد.

        ارتباط کاربری های مقیاس محله به مراکز زیر محله و پهنه های سکونت مجاور آن از طریق ستون فقرات مذکور که منطبق بر محور موجود است برقرار می گردد. در این راستا، عناصر نیازمند حفاظت با توجه به تاثیر آن ها در حیات و هویت محله و نیز بعنوان تداعی کننده های خاطره و معنا برای آن دسته از ساکنین که در محله خواهند ماند مشخص گردید (این عناصر در محدوده طرح، مساجد می باشد که از جایگاه و منزلت هویتی و اجتماعی خاصی برای ساکنین و محله برخوردار هستند.) علاوه بر این، عملکردهای ناسازگار با سکونت شناسایی شده است که اغلب در جنوب غربی محدوده با عملکرد غالب خدمات مربوط به خودرو قرار گرفته اند. عملکردهای نامبرده بعنوان کاربری های انتقالی و یا نیازمند ساماندهی در طرح، مشخص شدند. کاربری های خدماتی محله نیز در پهنه مرکز محله و مراکز زیرمحله مکانیابی شده است. پخشایش این کاربری ها به گونه ای بوده است که علاوه بر تسهیل و راحتی دسترسی ساکنین با فعالیت های همجوار خود سازگار باشد.

        در الگوی نظام حرکت و دسترسی، محوریت اصلی بافت آبکوه را خیابان دستغیب به عرض 40 متر و با نقش شریانی درجه دو فرعی در حدفاصل میدان راهنمایی و چهارراه خیام تشکیل می دهد. این محور علاوه بر نقش عبوری، با توجه به تعریف کاربری هایی که موجب توقف پیاده می شوند (مانند راسته های تجاری، نگارخانه ها و فرهنگسرا، فضای سبز تجهیز شده)، پیاده روهای عریض تجهیز شده با استفاده از مبلمان شهری مناسب، تامین پارکینگ مورد نیاز مراجعین، فضاهای سبز خطی پیوسته و گسسته و مسیرهای دوچرخه راحت و ایمن واجد نقش اجتماعی است که با دو سکانس میدان راهنمایی-سه راه فلسطین و از آنجا تا چهار راه خیام با پیوستگی کالبدی و فعالیتی تقویت می گردد. نقطه عطف این محور بعنوان فضای شهری تجهیز شده و عرصه تعاملات اجتماعی ساکنین و شهروندان در سه راه فلسطین(تقاطع محور دستغیب و فلسطین) قرار گرفته است. همچنین یک محور جمع و پخش کننده با عرض 18 متر در پشت بلوک های شمال حاشیه محور شهید دستغیب پیشنهاد شده است که بعنوان محور پشتیبان عمل می نماید.در پهنه جنوبی نیز چنین محوری با همین نقش با عرض 20-18 متر بصورت یک رینگ در پیرامون فعالیت های مقیاس ناحیه پیشنهاد شده است.

         



        [1]- Regeneration

         

        تعداد بازدید :4407
        نام:
        پست الکترونیک:
        شرح نظر: